Historia przemysłu w regionie śląskim

Województwo śląskie jest największym skupiskiem zabytkowych obiektów przemysłowych w Polsce. Stanowią one bogactwo regionu. Oddają jego specyfikę i określają kulturową tożsamość. Ich unikatowość i autentyczność sprawia, że są integralną częścią europejskiego dziedzictwa kulturowego. Trwający przez ponad dwa wieki rozwój przemysłu na tych ziemiach sprawił, że Śląsk z regionu peryferyjnego w skali europejskiej stał się jednym z wiodących ery industrialnej. Bez znajomości tego procesu nie sposób zrozumieć burzliwej historii Śląska.

Od czasów starożytnych na terenach obecnego województwa śląskiego rozwijało się górnictwo kruszcowe, m.in. srebra i ołowiu (Bytom, Tarnowskie Góry, Toszek) oraz górnictwo rudy darniowej żelaza (rejon dolin rzecznych Liswarty, Małej Panwi, Stoły, Bierawki, Rudy oraz pasmo rudonośne Wieluń - Zawiercie). Do XIV w. przetrwało kuźnictwo leśne, rozwijające się następnie w kuźnice warsztatowe i nadrzeczne. Również cystersi, przybyli na Śląsk w XIII w. zajmowali się górnictwem i hutnictwem, posiadali kuźnice w Trachach (gm. Sośnicowice) i Stanicy (gm. Pilchowice). Za sprawą cystersów rozwinęło się także hutnictwo szkła.

W połowie XVIII w. rozwój przemysłu w Europie przyniósł znaczne zmiany społeczno-ekonomiczne na Śląsku. Ważnym etapem rozwoju przemysłu było powołanie Wyższego Urzędu Górniczego z siedzibą we Wrocławiu, na czele którego w 1779 r. stanął Wilhelm von Reden. Dzięki niemu sprowadzono na Górny Śląsk nowe technologie, maszyny oraz wykwalifikowaną kadrę. Rozwój przemysłu spowodował aktywizację miejscowych feudałów, którzy dostrzegli w nim szansę na pomnożenie majątków. Do potentatów przemysłowych można zaliczyć rody magnackie, m.in. Donnersmarcków, Ballestremów, Schaffgotschów, Hochbergów i Hohenlohe. Więksi przemysłowcy pochodzenia mieszczańskiego występowali tylko w przemyśle cynkowym, np. Godula, Winckler. Bogate w surowce tereny pokryły kopalniane szyby, hałdy i piece hutnicze, powstawały także nowe miasta. W części Śląska austriackiego symbolem industrializacji było Bielsko, w którym powstawały przeważnie fabryki włókiennicze. Rozwój przemysłu wymusił rozbudowę infrastruktury, aby sprostać potrzebom rozwijającego się transportu surowców i gotowych wyrobów. Powstawały nowe trasy i dworce kolejowe. Przez cały XX w. hutnictwo na Śląsku pod względem rozwoju technologicznego znajdowało się w czołówce europejskiej. W tym samym okresie górnictwo, integralnie związane z hutnictwem, ulegało znaczącym przeobrażeniom, m.in. na skutek rozwoju techniki wydobycia węgla. Koncentracja XIX-wiecznego przemysłu, a także kierunki panujące w gospodarce polskiej po 1945 r. spowodowały, że jeszcze pod koniec XX w. funkcjonowało wiele historycznych zakładów posiadających zabytkowe maszyny, urządzenia i całe ciągi technologiczne. Wraz z zachodzącymi obecnie procesami restrukturyzacji przemysłu, które rozpoczęły się w latach 90-tych XX w., a co za tym idzie ze zmianami własnościowymi i likwidacją dotychczas funkcjonujących zakładów, nastąpił proces ich dewastacji. Wiąże się to ze złomowaniem historycznych maszyn oraz wyburzaniem budynków. Istnieje szansa zachowania choć części dziedzictwa przemysłowego poprzez jego adaptację do nowych funkcji, np. Browar Mokrskich w Katowicach-Szopienicach, Szyb "Wilson" w Katowicach-Janowie. Zabytki techniki mają także niebagatelny potencjał turystyczny, pod warunkiem przeprowadzenia ich rewaloryzacji i przystosowania do celów edukacyjnych, rekreacyjnych i kulturotwórczych.

Pośród zabytków techniki województwa śląskiego najwięcej reprezentuje branżę górniczą. Górnictwo stanowiło bazę paliwową dla pozostałych gałęzi przemysłu. Od końca XVIII do lat 70-tych XX w. nastąpił intensywny rozwój tej branży. Szczególnie cenne z racji wieku oraz z punktu widzenia architektury i techniki są obiekty powstałe w środkowym okresie rozwoju górnictwa, tj. w II połowie XIX w. oraz w początkach XX w., m.in. Kopalnia Rud Srebronośnych i Sztolnia Czarnego Pstrąga w Tarnowskich Górach; kopalnia "Królowa Luiza", kopalnia "Guido", kopalnia "Pstrowski" w Zabrzu-Mikulczycach; kopalnia "Saturn" w Czeladzi; szyb "Pułaski" kopalni "Wieczorek" w Katowicach-Szopienicach; szyb "Elżbieta" kopalni "Polska" w Chorzowie.

Drugą, silnie rozwiniętą, branżą jest hutnictwo. Do jego rozwoju przyczyniła się budowa wielkiego pieca w 1796 r. w Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach (obecnie GZUT S.A.). Jego współautorem był John Baildon. Kolejną, po gliwickiej, hutą fundowaną przez króla pruskiego była "Królewska Huta" w dzisiejszym Chorzowie. Na wzór zakładów rządowych w XIX w. powstawały prywatne huty żelaza, w sąsiedztwie których znajdowały kopalnie węgla. Pośród zabytków hutniczych można wymienić liczne, które posiadają wartości historyczne, czy artystyczne, są to m.in. zabudowania dawnej huty cynku "Uthemann" na terenie dzisiejszej Huty Metali Nieżelaznych w Katowicach-Szopienicach; huta "Baildon" w Katowicach; zespół zabudowań walcowni cynku w Zakładach Metalowych "Silesia" w Świętochłowicach-Lipinach; wieża wsadowa "Gichta" huty "Waleska" w Palowicach; wieża wyciągowa do wsadu wielkopiecowego w Porębie; huta "Klemens" i "Teresa" w Ustroniu; "Huta Bankowa" w Dąbrowie Górniczej; "Huta Częstochowa" w Częstochowie.

Rozwijający się przemysł wymógł powstawanie inwestycji pomocniczych, z których najważniejszą był Kanał Kłodnicki, który rozpoczęto budować w 1792 r., łączący zabrzańskie kopalnie z Królewską Odlewnią Żeliwa w Gliwicach, a poprzez Odrę z innymi terenami państwa pruskiego. Do dnia dzisiejszego czytelne są w terenie fragmenty kanału i urządzenia hydrotechniczne. Kolejnym traktem wodnym jest Kanał Gliwicki budowany w latach 1933-1940. Kanał ma długość 40,6 km, jego największa śluza to "Dzierżno".

W drugiej połowie XIX w. na skutek eksploatacji górniczej następował odpływ wód do wyrobisk górniczych. Spowodowało to zanikanie wody w studniach przydomowych. Dodatkowo sytuację tą pogarszała ciągle powiększająca się liczba ludności. Rozpoczęto poszukiwania wiertnicze, których rezultatem było znalezienie zasobów wody w okolicach wsi Zawada, gdzie powstał Zakład Produkcji Wody "Zawada" w Karchowicach. Inne zabytkowe zespoły to m.in.: Zakład Produkcji Wody "Staszic" w Tarnowskich Górach; Zakłady Wodociągów i Kanalizacji w Raciborzu; oczyszczalnia ścieków w Bytomiu; żelbetowa zapora wodna i hydroelektrownia w Porąbce (1928-1937); urządzenia hydrotechniczne w dawnej fabryce tektury w Czańcu (gm. Porąbka).

Liczną grupę zabytków, biorąc pod uwagę nowatorstwo konstrukcyjne, formę i detal architektoniczny, stanowią wieże ciśnień. Pośród nich można wymienić m.in.: wieżę kominowo-wodną na terenie szpitala klinicznego w Zabrzu zaprojektowaną przez A. Hartmanna; wieżę wodną przy ul. Korczaka w Katowicach wzniesioną przez G. i E. Zillmannów w 1912 r.; wieżę wodną w Katowicach-Giszowcu ponadto liczne wieże wodne w Rybniku, Gliwicach, Świętochłowicach.

W XIX wieku nastąpił także gwałtowny rozwój sieci kolejowej, w 1846 r. została uruchomiona linia kolejowa Mysłowice-Wrocław, w 1855 r. linia Bohumin-Oświęcim, w 1859 r. powstało odgałęzienie linii kolei warszawsko-wiedeńskiej. Wtedy wybudowano dworce kolejowe, m.in. w Bielsku-Białej, Katowicach, Rybniku-Paruszowcu, Sosnowcu-Maczkach, Zawierciu. Powstawały także koleje wąskotorowe, m.in. na trasach: Tarnowskie Góry - Rudy, Bytom-Karb - Chorzów, Bytom - Miasteczko Śląskie. Do dnia dzisiejszego zachowały się liczne budynki, torowiska oraz tabor, a wieloma z nich opiekują się powstające muzea i skanseny.

Na terenie obecnego województwa śląskiego rozwijał się również przemysł włókienniczy, szczególnie w Bielsku-Białej, Częstochowie i Sosnowcu. W XIX w. powstawały liczne przędzalnie, tkalnie, farbiarnie. Do najważniejszych zakładów należą m.in.: Fabryka Adolfa Mänhardta, fabryka sukiennicza Franza Vogta (obecnie Urząd Miejski), tkalnia Fryderyka Tyslovitza w Bielsku-Białej; Częstochowskie Zakłady Przemysłu Wełnianego "Elanex" w Częstochowie; Sosnowiecka Przędzalnia Czesankowa "Politex" w Sosnowcu. W dawnej fabryce sukna Büttnera w Bielsku-Białej powstało Muzeum Przemysłu i Techniki Włókienniczej.

Unikatowym w skali Europy zabytkiem techniki łączności jest zespół radiostacji w Gliwicach. Zespół składa się z trzech budynków i drewnianego masztu o wysokości 110,7, pochodzącego z 1933 r. Radiostacja jest chroniona ze względu na wartości inżynierskie i historyczne.

Ciekawymi przykładami zachowanego przemysłu drzewnego i papierniczego są m.in.: Zakłady Przemysłu Zapałczanego w Częstochowie powstałe w latach 1880-1882, z czynną linią technologiczną pochodzącą z lat 30-tych XX w., Żywieckie Zakłady Papiernicze "Solali" w Żywcu; fabryka tektury w Czańcu (gm. Porąbka).

Do cennych obiektów przemysłu i techniki należy także zespół zabudowań dawnej cementowni "Grodziec" w Będzinie, która powstała w 1856 r.; cementownia w Jaworznie-Szczakowej; wapienniki w Mikołowie-Mokrem, Tarnowskich Górach, Sosnowcu.

Zachowały się także liczne zabytki przemysłu energetycznego powiązanego z innymi dziedzinami przemysłu. Są to m.in.: elektrownia "Szombierki" i elektrownia "Miechowice" w Bytomiu; elektrownia na terenie kopalni "Anna" w Pszowie.

W województwie śląskim zachowało się także wiele zabytków przemysłu spożywczego. Pośród nich najliczniejszą grupę stanowią browary, które są nadal użytkowane. Najstarszym z nich jest browar zamkowy w Raciborzu, który był wzmiankowany już w XVI w. Z kolei największym jest browar w Tychach. Inne browary to m.in.: browar w Cieszynie; browar Mokrskich w Katowicach-Szopienicach; browar w Żywcu założony w połowie XIX w. przez Albrechta Fryderyka Habsburga. Drugą gałęzią przemysłu spożywczego licznie reprezentowanego jest przemysł spirytusowy. Na terenie województwa znajduje się duża ilość gorzelni (z czego tylko część jest czynna). Usytuowane są one głównie na terenach założeń pałacowo-(lub dworsko-)-parkowych i folwarcznych, m.in. w Simoradzu (gm. Dębowiec), Świbiu (gm. Wielowieś), Kochcicach (gm. Kochanowice). Ponadto zachowały się: dawna winiarnia w Raciborzu założona w 1872 roku; fabryka rumu i likierów Arnolda Grossa w Bielsku-Białej powstała w 1854 r.

Warte wymienienia są także inne zabytki, m.in.: mennica w Cieszynie (1719 r.); Porcelana Śląska S.A. w Katowicach-Bogucicach (powstała w 1920 r., od 1929 r. jako "Giesche" Fabryka Porcelany S.A.) oraz fabryka fajek we wsi Zborowskie (gm. Ciasna), która rozpoczęła pracę w 1753 r.

Odrębną, liczną grupę zabytków techniki stanowią przykłady przemysłu wiejskiego. Są to występujące na terenie całego województwa: młyny (m.in. Kluczno, gm. Przystajń), spichlerze (m.in. Hadra, gm. Herby), kuźnie (m.in. Milówka), wiatraki (m.in. Grzawa, gm. Miedźna), a także pstrągarnia w Złotym Potoku, założona na rzecze Wiercicy w 1881 r. przez Edwarda Raczyńskiego, która była pierwszą w Europie nizinną hodowlą pstrąga.